Kultura uczestnictwa i Vocaloid

             Kultura uczestnictwa, rozumiana przez Henry’ego Jenkinsa jako  "[Taka], w której istnieją stosunkowo niskie bariery dla ekspresji artystycznej i zaangażowania obywatelskiego, silne wsparcie dla tworzenia i dzielenia się swoimi dziełami, a także pewien rodzaj nieformalnego mentorstwa”[1], jest bez wątpienia elementem życia wielu młodych osób. W jej ramach można za niską cenę przeżywać nowe doświadczenia, zdobywać nowe umiejętności i przede wszystkim, odczuwać z tego radość. Zainteresowania w jej odrębnie pobudzają rozmowę. Uczestnictwo jest tutaj kluczowe, poczucie wywierania wpływu na ogólną całość staje się napędem.

            Jedną z firm, która zdecydowanie zrozumiała to podejście oraz postanowiła zbudować na tym swój kapitał, jest Crypton Future Media, znane przede wszystkim ze swojego flagowego produktu, wirtualnej idolki, Hatsune Miku. W niniejszym eseju chciałabym się przyjrzeć dokładniej temu zjawisku, czy może dokładniej, kulturze fanowskiej, która wytworzyła się wokół syntezatora śpiewu, Vocaloid.

            Vocaloid, najprościej ujmując, jest to syntezator śpiewu stworzony przez firmę Yamaha w 2004 roku[2]. Od tamtego czasu doczekał się pięciu kolejnych wersji silnika, nazywane potocznie generacjami. Chociaż jest to narzędzie pomyślane o amatorach muzyki, którzy chcieliby ją tworzyć, ale nie mają dostępu do żadnego wokalu, zdobyło ono popularność poza tymi kręgami. Voice bank jest to dosłownie bank głosu, który został nagrany przy pomocy prawdziwego wokalisty a następnie zmodyfikowany, by móc posłużyć jako baza dla użytkowników. Większość z nich posiada swoje awatary, postacie zazwyczaj w stylu anime, chociaż zdążają się wyjątki. Oficjalnie program obsługuje następujące języki: japoński, mandaryński, angielski, koreański, hiszpański oraz kataloński. Nieoficjalnie, nie ma żadnych ograniczeń. Istnieją osoby, takie jak  MarvyanakaP[3], która tworzyła piosenki w języku polskim przy użyciu tego programu, mimo braku formalnego wsparcia.

            Jednym z czynników jego popularności jest nastawienie na amatorskie tworzenie muzyki. Dla wielu stał się szansa wypróbowania swoich możliwości w sposób, jaki byłby dla nich normalnie niedostępny.

            Vocaloid jest pierwszym syntezatorem śpiewu, który osiągnął tak znaczący komercyjny sukces. Nie jest jednak jedynym. Obecnie większą popularność zdobywa Synthesizer V[4], który umożliwia tworzenie z pomocą technologii AI. Innym alternatywą dla Vocaloid jest UTAU[5], stworzony przez Ameya/Ayame, będący shareware i umożliwiającym samodzielnie wgranie banku głosu, nawet własnego autorstwa.

            Hatsune Miku została stworzona przy pomocy głosu Saki Fujity w 2008 roku oraz jest vocaloidem drugiej generacji. Okładka jej oprogramowania przedstawia młodą dziewczynę z długimi, turkusowymi włosami w zmodyfikowanym szkolnym mundurku, co bardzo przyczyniło się do jej popularności. Ciekawym aspektem są również symbole kojarzone z nią, czy ich odpowiedniki w stosunku do innych postaci. Cebula dymka jest aspektem, który oryginalnie nie był zawarty w nią, ale dzięki popularności coveru Miku fińskiej piosenki Ievan Polkka[6], gdzie została pokazana właśnie z tym warzywem, zostało to wpisane w niejako ‘kanon’ tej        postaci.
            Społeczność utworzona wokół Vocaloid nie jest jednolita. Nie brakuje tutaj pasywnych odbiorców, artystów, pisarzy, czy przede wszystkim muzyków. Tematycznie piosenki potrafią być o wszystkim, od tak prozaicznych rzeczy jak zrzucenie budyniu na podłogę, po skomplikowane fabularne historie, gdzie utworów w serii może być ponad pięćdziesiąt, a do tego autor zdecydował się na późniejsze opublikowanie książek rozwijające wątki znane z jego kompozycji. Nie brakuje tutaj współpracy między poszczególnymi grupami.

            W 2024 roku wiele osób, które rozpoczynało swoją karierę od amatorskiej zabawy wokół oprogramowania Vocaloid, dzisiaj stali się znaczącymi głosami w sferze muzycznej, szczególnie w Japonii. Niektórzy tworzą dzisiaj profesjonalnie muzykę do serii anime, bądź stali poprawnymi w ujęciu branży wokalistami, zaczynając od wrzucania coverów na platformy typu Youtube czy NicoNico.

            Innym oprogramowaniem, które wpłynęło na popularność Vocaloid, jest MikuMikuDance[7], umożliwiający na tworzenie animacji 3D i wgrywanie własnych modeli postaci. Stworzony przez Yu Higuchi, początkowo mając mu umożliwić stworzenie animacji tańczącej Miku, ostatecznie jednak nie ograniczając się tylko do tego.

            Sukces Vocaloid napędził rozwój innych technologii. Crypton w 2012 roku postanowił rozpocząć trasę koncertową. Koncerty te są dość wyjątkowe; na scenie tańczą, reagują na publiczność oraz śpiewają hologramy, podczas gdy ścieżka dźwiękowa jest grana przez prawdziwych muzyków[8]. Ciekawym jest również to, co w tym zakresie robi polska społeczność. Koncerty vocaloidowów w Europie to rzadkość, z tego względu grupa VocaLive na konwencie anime i mangi Animatsuri zaczęła organizować z własnej inicjatywy[9].

            Crypton oraz inne firmy produkujące banki dźwięków, nie tworzą jednak muzyki, pomimo, że jest to celem tego programu. Utwory wykorzystywane podczas koncertów czy używane w grach licencjonowanych przez te kompanie zostały zrobione przez ich użytkowników.

            Ważną rolę w społeczności grają Voca-P, producenci muzyki związani z tym programem[10]. Chociaż początkowo większą rolę grało to, który vocaloid został wykorzystywany w utworze, teraz większy nacisk jest stawiany na osoby je tworzące. Wiele twórców ma swój sposób charakterystyczny sposób wykorzystania tego narzędzia, często umożliwiających ich szybką identyfikacje nawet bez wcześniejszej znajomości utworu. Traktują swoją pracę bardzo osobiście, przez co często przewijają się w piosenkach tematy poważne np. samobójstwo, raczej niespotykane na taką skalę oraz popularność w branży.

            Crypton Future Media korzysta z  CC BY 3.0 Deed[11] w stosunku do swojej własności intelektualnej. Poza tym umożliwia artystom zarobek, organizując konkursy, czy poprzez Piapro Studio, platformę na której można umieszczać kontent związany z ich produktami. Z tego względu Hatsune Miku jako wirtualna idolka znajduje się w specyficznym miejscu, w pewnym sensie ‘należy’ do swoich fanów znacznie bardziej niż te tradycyjne, nigdy się nie zestarzeje, ma też więcej utworów z wykorzystaniem swojego głosu niż jakikolwiek ludzki artysta.

            Hatsune Miku oraz pozostałe postacie nie mają zazwyczaj rozwiniętej historii, czy symboliki, pozostawiając to głównie w rękach społeczności. Nie istnieje jedna właściwa interpretacją, raczej jest ich tysiące, co jest jedną z wyjątkowych cech tego fandomu. Są utwory, gdzie Miku będzie przedstawiona jako młoda zakochana dziewczyna, masowa trucicielka etc. i żadna z tych interpretacji nie jest bardziej ‘właściwa’[12].

            Ciekawym zjawiskiem jest również istnienie paru serii anime związanych z vocaloidami. W żadnej z nich nie pojawią się bezpośrednio postaci związane z oprogramowaniem, raczej są one rozszerzeniem historii, które fani znają z utworów muzycznych. Jedną z nich jest Black Rock Shooter (ブラック★ロックシューター, Burakku Rokku Shūtā)[13]. Piosenka stworzona przez zespół Supercell dostała dwie adaptacje na medium wizualne, jedną OVA, trwającą pięćdziesiąt minut oraz ośmioodcinkową serię telewizyjną. Trzeba zaznaczyć, że w swojej oryginalnej formie historia praktycznie nie istnieje, a serca podbiła raczej tytułowa postać.

            Innym przykładem jest Kagerou Project[14] tworzonego przez Jina. W przeciwieństwie do poprzedniej, seria ta posiada wiele fabularnych piosenek, skomplikowanych wątków oraz oryginalnych postaci. Pierwsza z nich miała premierę w 2011 roku pod tytułem Jinzou Enemy. Adaptacja anime, Mekakucity Actors[15],  została wyemitowana w 2014 roku. Poza tym istnieją również adaptacje komiksowe oraz książkowe, wszystkie ze sobą powiązane.

            Poza nimi, wiele Voca-P zdecydowało się na adaptacje książkowe w oficjalnej dystrybucji. Na przykład mothy/Akuno-P[16] wykorzystuje w swoich piosenkach postaci wirtualnych idoli, chociaż zazwyczaj nadaje im w historii inne imiona. W tym momencie wydał osiemnaście książek, poza nimi około sześćdziesiąt powiązanych ze sobą utworów. Jego najpopularniejsze historia nawet została zaadaptowana jako musical. Daughter of Evil i Servant of Evil w samej społeczności również zostały docenione w społeczności, na co wskazuje duża liczba różnego rodzaju teledysków muzycznych nie stworzonych przez oryginalnego twórcę oraz liczne parodie czy odniesienia. Utwory te również zostały wykorzystane w grze wydanej na konsole 3DS Nintendo Project Mirai.

            Ciekawe jest również to, jak popularność jako twórców muzyki w dwóch przypadkach doprowadziła do tego, że stali się dawcami głosów. Banki głosów, DEX i DEINA[17], wydane na silnik Vocaloid4 w języku angielskim zostały stworzone przy pomocy Sama Blakeslee oraz AkiGlancy. Wywołało to fale żywego zainteresowania w społeczności oraz było niespodzianką, jako że w angielskiej sferze fandomu ciężej o sukces i docenieni poza fanami niż w japońskiej.

            Społeczność zebrana wokół oprogramowania Vocaloid bez wątpienia jest wyjątkowa. Dowodzi tego jego popularność oraz fakt, że tak wiele osób decyduje się na jego wykorzystanie, chociaż jest to komercyjny produkt. Oczywiście, nie wszystkie głosy zyskały znaczącą popularność, taką jak Hatsune Miku, nadal jednak zostały docenione. Sama Miku jest postacią intersująca, z jednej strony jest niczym więcej niż symbolem, nigdy nie stanie się prawdziwą osobą, a mimo to istnieje tłum, który będzie za nią podążać.

            Ze względu na swój amatorski oraz jednocześnie profesjonalny charakter, Vocaloid był sposobnością dla wielu osób, bez którego możliwie nigdy nie zdobyli tak znaczącej popularności. Fakt tworzenia serii anime na podstawie jednej piosenki brzmi nierealnie, a co dopiero osiemnastu różnych książek mających swoje stałe grono odbiorców przez zainteresowanie pojedynczymi utworami. Program ten bez wątpienia sprzyja multimedialności oraz rozwijaniu różnych talentów.

Ciekawą perspektywę na to, czym jest vocaloid dla swojej społeczności przekazał jeden z twórców muzyki, Kenshi Yonezu (znany również jako Hachi), gdzie w jednym z wywiadów opisał to:”Hatsune Miku nie jest człowiekiem, więc nie nigdy nie było szansy na konflikt; możesz robić co tylko pragniesz.”[18] Dodaje jeszcze, że nie czuł się zrozumiany przed swoje środowisko, a vocaloidy udostępniały przestrzeń do poznania innych ludzi czujących się w podobny sposób oraz nawiązania z nimi kontaktu.

I w pewnym sensie, może to być jedno z najlepszych podsumowań tego, co zostało wytworzone wokół tego fenomenu. Istnieje w tym momencie niezliczona ilość piosenek stworzonych przez najróżniejszych ludzi, na najróżniejszego rodzaju stronach, jeszcze więcej fanowskich rysunków. Jest w tym zjawisku coś wystarczająco inspirującego, że grupa osób z tak oddalonego kraju od Japonii jak Polska zdecydowało się na zorganizowanie koncertu z użyciem ich własnych zasobów.

Hatsune Miku jest wirtualną idolką, ale analizowanie jej tylko pod tym względem wydaje się raczej niesprawiedliwe. Nie istnieje ona dzięki wysiłkowi tylko korporacji przez którą została stworzona, a raczej kolektywnie, gdzie fani postanowili dać jej szanse oraz wykorzystać jej głos do własnej ekspresji. W tym sensie potrafi być ona tarczą, czy po prostu narzędziem, takim jak wiele, którego użycie zapewnia innych ludzi z czym mają do czynienia.  

Kultura uczestnictwa jest kluczowa dla zrozumienia Vocaloid. Oprogramowanie nie miałoby szans na stanie się tym, czym się stało bez zrozumienia jej mechanizmów przez poszczególne firmy. Dali oni możliwość fanom zawłaszczenia ich postaci oraz nadanie im nowych sensów, tożsamości, akceptując je i nie dyskryminując, tworząc w ten sposób unikalny w swojej wolności system komunikacjami między tymi podmiotami.

Jeśli ktoś chciałby znaleźć piosenkę na konkrety temat, utwory stworzone przy pomocy Vocaloid mogą być najlepszą odpowiedzą na jego prośby. Jest to społeczność pełna kreatywności, która ją nagradza oraz stwarza nowe możliwości. Chociaż obecnie nie jest to najlepiej sprzedający się syntezator głosu, bez wątpienia miał on ogromny wpływ na tę technologię oraz społeczności z nią związane.